Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii

Sekcja Obserwacji Słońca


2018-06-18    Czas UT: 13:14 (Data juliańska: 2458288.051)
P= -8.30°   Bo= 1.41°   Lo= 282.08°   Carr. Rot 2205
Przejdź do generatora efemeryd

To nasza historia opublikowana dzięki uprzejmości byłego koordynatora Janusza W. Kosinskiego.

Koordynator SOS PTMA Tadeusz Figiel

Wstęp

Od kiedy zostałem koordynatorem Sekcji Obserwacji Słońca przy PTMA chciałem dowiedzieć się jak ona powstała. Nurtowało mnie kilka pytań: - Co było przed SOS PTMA? - Kiedy ona powstała ? - Z czyjej inicjatywy doszło do powstania sekcji słonecznej i kto był jej pierwszym koordynatorem? Dzisiaj na wiele z tych pytań mogę już sobie odpowiedzieć. Kiedy zamieściłem na grupie Facebook post, że chcę napisać historię SOS PTMA, zgłosiło się do mnie kilka osób mający swój udział bądź w prowadzeniu sekcji, bądź też w jej powstaniu. Przychylnym tej akcji okazał się prof. Janusz Kosiński, jeden z pierwszych koordynatorów, który przekazał mi materiały dotyczące nie tylko historii SOS PTMA ale także materiały z obserwacji oraz z jej działalności. Sądziłem, że nikt przede mną nie próbował opisać historii naszej sekcji, jednak po przeanalizowaniu materiałów SOS PTMA okazało się, że właśnie Janusz Kosiński pierwszy ją opisał. Dlatego też moje zadanie jest nieco ułatwione. Dzięki tym materiałom poznamy całą historię naszej sekcji oraz w kilku artykułach opiszę jej działalność od samego początku do czasów obecnych. Pomocnymi będą również biuletyny wydawane za czasów przewodniczenia Agnieszki Wilińskiej. Wszystkim, którzy pomogli w zbieraniu wiadomości na temat powstania sekcji i jej dalszej historii bardzo dziękuję. Koordynator SOS PTMA Tadeusz Figiel Początki obserwacji plam słonecznych w Polsce. Obserwacje Słońca należą do jednych z najprostszych pod kilkoma względami. Pierwszym ważnym atutem jest fakt nie zarywania nocy. Innym jest to, że nie potrzeba teleskopu dużych rozmiarów. Mimo tych udogodnień w Polsce ludzie nie kwapią się do obserwacji Słońca. A jak to było kiedyś? Do najstarszych obserwacji Słońca w Polsce należy zaliczyć działalność Jezuitów w Kaliszu, w XVII wieku, oraz obserwacje Jana Heweliusza w Gdańsku. Takie obserwacje podejmowano na początku XX wieku, a także w okresie międzywojenny. Rezultaty opublikowano w Uranii nr 10 z 1925 roku (s. 89-92). Autorem artykułu jest J. Wasiutyński, który prowadził systematyczne obserwacje Słońca polegające na wyznaczaniu liczby Wolfa, rejestracji grup plam w okresie od maja do sierpnia 1925 roku, czyli w maksimum aktywności 16. cyklu. Obserwacje tarczy słonecznej prowadzili również E. Stenz (1924) i M. Łobanow (1926). Największą liczbę obserwacji Słońca (642) w latach 1912 - 1939 przeprowadził A. Wilk. Dzięki PTMA dzisiaj dostępne są w archiwum w wersji elektronicznej. Po drugiej wojnie światowej obserwacje Słońca również odgrywały ważną rolę dla miłośników astronomii, o czym świadczą artykuły M. Mazura i A. Wróblewskiego, zamieszczone w Uranii: 5-6 1946 M. Mazura i 7-8 1951 A. Wróblewskiego. A. Wróblewski w tym tekście opublikował wyniki swoich obserwacji Słońca z lat 1949 – 1950. Jednak przełomową datą dla systematycznych polskich obserwacji Słońca jest rok 1951. Data ta wiąże się z apelem prof. Jana Mergentalera o zorganizowaniu systematycznych, jednolitych i prowadzonych przez większą grupę osób, obserwacji Słońca. Apel został opublikowany w Nr 7-8/1951. Pozwolicie, że przytoczę te ważne słowa, które zaważyły na dalszej działalności obserwacyjnej Słońca przez polskich miłośników astronomii: „Istnieje częściowo zrealizowany już projekt, by we Wrocławskim Obserwatorium zorganizować centralę obserwacji słonecznych podobną do tych, jakie istnieją w innych krajach. Dlatego zwracam się z gorącym apelem do miłośników by chcieli wziąć udział w naszych pracach, udział nie tylko przyjemny, ale i pożyteczny, wyrażający się w obserwowaniu Słońca i nadsyłaniu do Wrocławia wyników swoich obserwacji. Na łamach Uranii znajdzie się w przyszłości miejsce dla stałego publikowania tak zebranych obserwacji, po opracowaniu ich we Wrocławskim Obserwatorium.” Potem następuje kilka wskazówek, jak przeprowadzić takie naukowe obserwacje Słońca. Apel ten nie pozostał bez echa, a na wyniki nie musiano długo czekać. Jeszcze w 1951 roku grupa obserwatorów przeprowadziła 382 obserwacje, których wykonawcami byli: W. Lisiak (Poznań), J. Mergentaler (Wrocław), M. Orlicz (Kasprowy Wierch), K Sałasiński. W 1953 systematyczne obserwacje Słońca wykonywało już 12 obserwatorów. Najaktywniejszym obserwatorem w tym czasie i przez jeszcze wiele lat był A. Barbacki z Nowego Sącza, wykorzystujący w ciągu roku 300 dni obserwacyjnych. Należy dodać, że w latach 1952 - 1961 wykonał 2931 obserwacji. Drugim z aktywniejszych obserwatorów był wspomniany już A. Wróblewski. 7 kwietnia 1956 roku odbył się I Zjazd Obserwatorów Słońca. Następne zjazdy były się w latach 1960 i 1962. Na powstanie sekcji trzeba było poczekać jeszcze ponad 10 lat. Cdn. Opracował: Tadeusz Figiel Wykorzystano materiały udostępnione przez J.W Kosiński Autorem drugiej części historii SOS PTMA jest były koordynator sekcji Janusz W. Kosiński. Jak wiemy z poprzedniego mojego artykułu dostałem zgodę na publikację przez niego napisanej historii. Przytaczam ją niemal w całości po to by nasi członkowie, obserwatorzy i sympatycy dowiedzieli się jak to naprawdę było z rozpadem CSOS na TOS i SOS. Zapraszam do niezwykle ciekawej lektury. Koordynator SOS PTMA Tadeusz Figiel W połowie lat siedemdziesiątych, w celu lepszej organizacji obserwacji i bieżącego opracowywania wyników, powołano Centralną Sekcję Obserwatorów Słońca PTMA. W czerwcu 1974 r. ukazał się pierwszy miesięczny komunikat Sekcji. Rozpropagowanie działalności Sekcji na łamach Uranii przyniosło szybko pozytywne rezultaty. Do istniejącej grupy obserwatorów dołączyli na wiele lat m.in.: ks. W. Zbłowski (Bobolice), B. Szewczyk (Katowice), A. Pilski (Frombork), P. Urbański (Żychlin), D. Cupiał (Myszków), D. Lis (Kielce), M. Szulc (Tuchola), J. Brylski (Żarki). Rocznie w pracach Sekcji brało udział od 20 do 40 osób, a od 1976 r. corocznie odbywały się zjazdy obserwatorów Słońca. W ostatnim roku działalności, tj. 1981, w pracach Sekcji uczestniczyło 42 obserwatorów (w tym 26 systematycznie przysyłających wyniki), a wykonano 1988 obserwacji w 326 dniach. W sierpniu 1981 r. Wacław Szymański postanowił opuścić Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii zabierając również Sekcję. Prezes TOS, p. Urbański w jednym z artykułów napisał, że „(...) istniejąca grupa podzieliła się na dwie oddzielne części” i dalej „(...) druga część podzielonej grupy nadal teoretycznie istniała pod tym samym szyldem”. Nie jest to prawda, gdyż działalność Sekcji została całkowicie zawieszona, część osób zrezygnowała z dalszej działalności, a W. Szymański do nowopowstałego Towarzystwa Obserwatorów Słońca, zabrał nie tylko resztę obserwatorów, ale też całą dokumentację i wyniki z lat poprzednich. Towarzystwo Obserwatorów Słońca swój prężny rozwój zawdzięczało zasobnej jeszcze w latach osiemdziesiątych kasie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej. Dalsze dzieje TOS nie są już przedmiotem niniejszego opracowania. W roku 1988 grupa miłośników astronomii związana z PTMA postanowiła reaktywować Sekcję Obserwacji Słońca – były to głównie osoby prowadzące obserwacje niezależnie od TOS lub te, które do niego nie przystąpiły. W Uranii z marca i kwietnia 1988 r. ukazał się artykuł S.R. Brzostkiewicza o amatorskich obserwacjach Słońca, a w lutym 1989 r. ukazał się pierwszy komunikat miesięczny z wynikami obserwacji. Koordynatorem Sekcji został Andrzej S. Pilski, a siedziba jej mieściła się we Fromborku. Sekcja Obserwacji Słońca PTMA zaczęła systematycznie zwiększać liczbę obserwatorów i wykonywanych obserwacji. I tak na przykład w roku 1992 wykonano 2048 obserwacji, a w pracach brało udział ponad 20 obserwatorów. Najaktywniejszymi obserwatorami w tym czasie byli: A. Pilski, J. Zagrodnik (Krosno), J.W. Kosinski (Frombork), J. Łągiewka (Katowice), R. Szaj (Pasłęk), J. Ułanowicz. W lipcu 1992 r. koordynatorem Sekcji został Janusz W. Kosinski i funkcję tę sprawował do czerwca 1993 r. W czerwcu 1993 r. wprowadził regularne wyznaczanie liczby pochodni oraz wskaźników SN i BX. W lipcu 1993 r. Sekcja przeniosła się do toruńskiego Oddziału PTMA a kierownictwo jej objął Bartosz Dąbrowski. Przeprowadzka ta nie była chyba szczęśliwym posunięciem - do roku 1996 działalność Sekcji była coraz słabsza, wyniki były opracowywane z coraz większym opóźnieniem, a liczba obserwatorów coraz mniejsza. W latach 1997 – 1998 działalność zamarła zupełnie – archiwizowane były jedynie napływające wyniki obserwacji. W lipcu 1999 r. kierownictwo Sekcji objął ponownie Janusz W. Kosinski stając przed trudnym zadaniem odbudowy Sekcji i opracowania zaległych wyników obserwacji oraz publikacji. Sekcja od lipca 1999 r. funkcjonuje w Wyszkowie, przy warszawskim Oddziale PTMA. Od września 1999 r. działalność odbywa się już bez przeszkód, a obok prac bieżących opracowywane są zaległe materiały. Opracował Janusz W. Kosiński Historia SOS PTMA cz. III Trzecia część historii SOS PTMA to okres od lipca 1999 roku do czerwca 2002 roku. Jak wiemy na czele sekcji staje ponownie Janusz W. Kosiński. Niestety nie ma łatwego zadania, bowiem musi nadrobić zaległości w materiałach sekcji, jak również odbudować jej struktury. Z czasem zaległości zostały nadrobione i opublikowane w komunikatach. Prace obserwacyjne prowadzone są w oparciu o jednolite materiały wydawane przez Z.G. PTMA i umieszczane na stronie o adresie http://sos.ptma.republika.pl, którą prowadzi koordynator sekcji. Taki screen strony przedstawiamy poniżej. ............................................................................................. Na tejże stronie, zresztą jest to pierwsza strona SOS PTMA, zamieszczane są wyniki obserwacji za lata 1999-2001. Oprócz tego zamieszczono również Poradnik Obserwatora Słońca i relację z wyprawy na całkowite zaćmienie Słońca na Węgry a także Międzynarodowe Liczby Wolfa. Tradycyjnie umieszczono również przydatne linki. Niektóre działają do dzisiaj. Ogółem opublikowano 10 biuletynów, w których opisano między innymi: część czterdziestoletnich tradycji położenie plam na Słońcu liczby Wolfa SOS PTMA oraz formularz do wyników obserwacji poradnik obserwatora Słońca teoria zaćmień słonecznych obserwacje całkowitego zaćmienia Słońca na Węgrzech wyniki obserwacji Słońca SOS PTMA za lata 1997-2000 Słońce - klimat. Wszystkie opisane biuletyny otrzymałem od byłego koordynatora Janusza W. Kosińskiego. Na 20 października 2001 r. zostało przewidziane XII Seminarium SOS PTMA. W tym celu Janusz Kosiński wysyła do swych członków ankiety, w których mają się określić co do dalszej pracy w sekcji oraz uczestnictwa w seminarium. Zostaje ustalony plan seminarium, na który składają się takie oto wykłady: Radiowe badania Słońca - Bartosz Dąbrowski Związek słoneczno-atmosferyczny - Przemysław Rudź Działalność Sekcji Obserwacji Słońca - Janusz Kosiński Słońce-Ziemia - Adam Michalca Niestety okazało się, że z powodu zbyt słabego zainteresowania, XII Seminarium się nie odbyło. Być może to było jednym z powodów rezygnacji Janusza W Kosińskiego z funkcji koordynatora SOS PTMA. W 2003 roku funkcję koordynatora obejmuje Agnieszka Wilińska. Opracował Tadeusz Figiel